İdare-i Mahsusa, Kuruluşu, Faaliyetleri Ve Sosyo-Ekonomik Etkileri

Abstract

Üç tarafi denizlerle çevrili olan ülkemizde denizciliğin tarihi çok eskilere dayanmasına rağmen yakın bir döneme kadar Osmanlı denizciliği denilince akla deniz savaşları, donanma ve Tersane-i Amire gelmekteydi. Buna karşın Osmanlı'da deniz ticareti ve buharlı geminin Türkiye'ye gelişinden sonra kurulan işletmeler yeterince ele alınıp incelenmedi. Bu cümleden olarak Osmanlı Devleti'nde deniz taşımacılığı alanında çok önemli bir yeri olan İdâre-i Mahsüsa hakkında yeterli ve derli toplu bir çalışmanın olmadığı görülür. Bu konuda yazılanların bir kısmı da ilmi olmaktan uzaktır. Bu konuda yapılan çalışmaların başında Türkiye Denizcilik İşletmelerinin çıkardığı Türk Deniz Ticareti ve Türkiye Denizcilik İşletmeleri Tarihçesi adlı iki ciltlik eser gelmektedir. Bu eserin ilk cildinde elde bulunan bazı belge ve ikinci el kaynaklara dayanılarak genel olarak Türk Denizciliği, Tersane-i Amire ve kısaca Osmanlı denizciliği ele alınır. İkinci ciltte ise, Osmanlı Seyr-i Sefâin İdâresi, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı'na katılan gemilerin faaliyetleri ve mürettebatın ayrıntılı listeleri incelenmektedir. Osmanlı denizciliğini konu alan bir diğer çalışma da Eser Tutel'in Seyr-i Sefain Öncesi ve Sonrası adını taşıyan çalışmasıdır. Her iki eser de ikinci el kaynaklara dayanır. Görüldüğü gibi, konu hakkında yapılan çalışmalar birinci elden tarih kaynaklarına dayarimaktadır. Bu ise, hataların tekrarlanmasına zemin hazırlamaktadır. Oysa arşiv kaynakları ve dönemin basını bu konularda çok hacimli ve açıklayıcı malzemeyi barındırmaktadır. Bu yüzden söz konusu birinci elden kaynaklara dayanılarak konunun yeniden ele alınması zarureti doğmuştur. Bizi bu hususu incelemeye iten asıl sebep budur.

Tezin esas konusunu Osmanlı Devleti'nin kamu alanında taşımacılığını yapan işletmelerden İdâre-i Mahsüsa'nın kuruluşu, faaliyetleri ve sosyo-ekonomik etkileri oluşturmaktadır. 1875-1910 yılları arasında faaliyet gösteren İdâre-i Mahsüsa, aslında Hazine-i Hassa Kumpanyası'ndan başlamak suretiyle Fevâid-i Osmâniyye ve İdâre-i Aziziyye vapur işletmelerinin bir devamıdır. Devlet kanunlarına tâbi olan bu işletmeler ve İdâre-i Mahsüsa devletin özellikle askeri taşımacılığı yanında hacı ve muhacir naklini de üstlenmiş ve devletin bu alandaki ihtiyacını büyük ölçüde gidermiştir.

Çalışma bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte genel anlamda Osmanlı Devleti'nde deniz taşımacılığı ve MI. Selim ile H.Mahmud zamanında denizcilik alanında yapılan çalışmalar; Fevâid-i Osmâniyye ve İdâre-i Aziziyye kumpanyaları, bunun yanında konunun anlaşılması açısından önemli oldukları inancıyla Osmanlı deniz taşımacılığında mühim yeri olan Tersane-i Amire, Şirket-i Hayriyye ve diğer şirketler; ikinci bölümde İdâre-i Mahsüsa'nın kuruluşu, faaliyetleri ve sosyo-ekonomik etkileri; son bölümde de, İdare'nin bir İngiliz şirketine devredilme teşebbüsü ile Osmanlı Seyr-i Sefâin İdâresi'ne dönüştürülmesi konuları ele alındı.

Tezin büyük bir bölümü arşiv vesikalarına ve gazetelere dayanmaktadır. Açıkça ifade etmek gerekir ki, bu konuda sayısız belge bulunmaktadır. Belge sayısının çokluğuna rağmen belgelere istinaden ortaya”çalışılan bazı hususlar açıklığa kavuşturulamadı. Bunun nedeni literatür azlığı ve belge serilerinin eksikliğidir. Çalışmada başka yazarların hatalarını düzeltmekten ziyade arşiv belgeleri ışığında tespit edebilen doğruların verilmesine özen gösterildi. Kullanılan arşiv belgelerinin tamamı Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nden elde edildi. Bunun yanında konumuzla ilgili pek çok belgenin olduğunu tahmin ettiğimiz Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Arşivi'ne başvurmamıza rağmen olumlu veya olumsuz bir cevap alamadık.

Herbiri birer tez konusu oluşturan işletmeler hakkında yapılan böyle bir çalışmada birtakım eksiklik ve hataların olması tabiidir. Bu alanda birinci elden kaynaklara dayanılarak yapılan ilk çalışma oluşu gözönüne alınarak, ayrıntıda yapılabilecek hata ve eksikliklerin bağışlanacağını umuyoruz.

Nihayet araştırmanın yapılmasında beni yönlendiren, daha sonraki çalışma ve yazma aşamalarında sürekli destek olan ve tüm meşguliyetine rağmen ikaz ve görüşlerini esirgemeyen değerli danışman hocam Doç. Dr. Ali Akyıldız'a teşekkürü bir borç bilirim.

Alternate abstract:

Although the history of maritime is very old in our country, which is surrounded by seas on three sides, naval wars, navy and Tersane-i Amire came to mind when Ottoman maritime was mentioned until recently. On the other hand, maritime trade in the Ottoman Empire and the businesses established after the arrival of the steamship in Turkey were not adequately discussed. From this sentence, it is seen that there is not an adequate and tidy study about İdâre-i Mahsüsa, which has a very important place in the field of maritime transportation in the Ottoman Empire. Some of what is written on this subject is far from being scientific. At the beginning of the studies on this subject is the two-volume work titled Turkish Maritime Trade and the History of Turkish Maritime Enterprises, published by Turkish Maritime Enterprises. In the first volume of this work, based on some documents and second-hand sources, Turkish Maritime, Tersane-i Amire and briefly Ottoman maritime are discussed. In the second volume, the Ottoman Seyr-i Sefâin Administration, the activities of the ships participating in the First World War and the War of Independence and the detailed lists of the crews are examined. Another study on Ottoman maritime is Eser Tutel's before and after Seyr-i Sefain. Both works are based on second-hand sources. As can be seen, studies on the subject are based on first-hand historical sources. This paves the way for the repetition of mistakes. However, archive sources and the press of the period contain very voluminous and explanatory material on these issues. Therefore, it is necessary to reconsider the subject based on the said first-hand sources. This is the main reason that prompts us to examine this issue.

The main subject of the thesis is the establishment, activities and socio-economic effects of İdâre-i Mahsüsa, which is one of the enterprises that carry out public transportation of the Ottoman Empire. İdâre-i Mahsüsa, which was active between 1875-1910, is actually a continuation of the ferry operations of Fevâid-i Osmaniyye and İdâre-i Aziziyye, starting from the Treasury-i Hassa Company. These enterprises, which are subject to the laws of the state, and the Special Administration have undertaken the transportation of pilgrims and immigrants, as well as the military transportation of the state, and have largely met the needs of the state in this area.

The study consists of an introduction and three parts. In the introduction, maritime transport in the Ottoman Empire in general and MI. Studies in the field of maritime during the reign of Selim and H.Mahmud; Fevâid-i Osmâniyye and İdâre-i Aziziyye companies, as well as Tersane-i Amire, Company-i Hayriyye and other companies, which have an important place in Ottoman maritime transport, with the belief that they are important for understanding the subject; in the second part, the establishment, activities and socio-economic effects of İdâre-i Mahsüsa; In the last part, the attempt to transfer the Administration to a British company and its transformation into the Ottoman Seyr-i Sefâin Administration were discussed.

A large part of the thesis is based on archive documents and newspapers. It should be clearly stated that there are numerous documents on this subject. Despite the large number of documents, some issues related to the documents could not be clarified. The reason for this is the scarcity of literature and the lack of document series. In the study, care was taken to give the truth that can be detected in the light of archival documents rather than correcting the mistakes of other authors. All of the archival documents used were obtained from the Prime Ministry Ottoman Archives. In addition, although we applied to the Naval Forces Command Archive, which we guessed to have many documents related to our subject, we did not receive a positive or negative answer.

It is natural that there are some deficiencies and mistakes in such a study on businesses, each of which constitutes a thesis topic. Considering that it is the first study in this field based on first-hand sources, we hope that mistakes and deficiencies that can be made in detail will be forgiven.