Content area
Abstract
Sosyal tarih araştırmaları, Cumhuriyet döneminde milli sınırlar dışında kalmış Türk kökenli azınlık grupların yüzyıllara yayılmış tarihsel mirasını ortaya koyma bakımından önemli bir alandır.
Bu çerçevede, Halep bölgesine gelişleri üzerinden neredeyse bin yıl geçmiş olan Türkmenlerin bu tarihsel birikimi canlı bir şekilde yaşatıp yaşatmadıklarını anlamak, kültürel kimlik ve geleneklerindeki değişimin hangi boyutlarda olduğunu görmek bilimsel bir merak konusu olmanın ötesinde tarihimizin sürekliliğini görmek açısından kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Halep kenti içinde yaşayan Türk asıllı iki ana topluluk bulunmaktadır. Halep’teki Türk azınlık, kendine erken dönemde yerleşik hayat kurmuş ve Arap toplumu ile karışmış bir toplumsal kitle iken, “Halep Türkmenleri”, göçebe kültürden gelmiş ve geç dönemde yerleşik yaşama geçmiş aşiretlerden oluşmaktadır. Tezimiz, tarih boyunca kendini “Türkmen” olarak isimlendirmiş ve kayıtlara bu şekilde geçmiş olan grubu içermektedir. Bu ayrımın ana nedeni elimizin altındaki Türkmen halkı ile ilgili tarihi kayıtların var olması ve bunun üzerinden hareket imkanı sağlamasıdır.
Türk ve Arap havzaları arasında, adeta coğrafi ve kültürel bir tampon bölgede yaşayan Halep Türkmenleri konusunda, önceki yıllarda yapılmış Osmanlı arşiv belgelerine dayalı telif eserler, kendi alanları ile ilgili önemli bir boşluk doldurmuştu. Bunlar arasında Faruk Sümer, Ali Sevim ve İlhan Şahin gibi tarihçilerinin yapmış oldukları çalışmalar konuya ilişkin doyurucu bilgiler taşımaktaydı. Ancak, bu uzmanlarımızın bıraktığı noktadan konuyu ele alıp, Halep’teki Türkmenler hakkında yakınçağ ve Cumhuriyet dönemine ilişkin doyurucu bilimsel çalışmalar ne yazık ki yapılmamıştır.
Bu konuda hazırlanmış kimi akademik tezler, bütüncül bir incelemeden daha çok, spesifik alanlara yoğunlaşan yada Osmanlı arşiv kayıtlarının belirli bir dönemini incelemeyle sınırlı çapta çalışmalar olarak kalmıştır. Bunlar arasında,. İki ayrı telifi ile XVI ve XVII. Yüzyıl Halep eyaleti ve Türkmenlerini inceleyen Enver Çakar; 1597 Tarihli Mufassal Yörük Defterlerine Göre Halep Türkmenlerini ele alan Orhan Kılıç, “Suriye’de Türk Varlığı” teziyle Zafer Kaya, “Halep TürkmenleriBoy ve Oymaklar (XVI. Yüzyıl Tapu Tahrir Kayıtlarına Göre)” adlı teziyle Işıl Bostancı, göze çarpmaktadır. Neredeyse tamamı iki yüzyıllık bir dönemi inceleyen bu çalışmalara ilave olarak Halep kent tarihine ilişkin birkaç tez çalışması olmakla birlikte bunlar da Halep Türkmenlerini doğrudan konu etmemektedir.
Halep Türkmenlerinin başlangıç evresinden Cumhuriyet dönemine gelen süreç içinde yaşadıkları ve bugün içinde bulundukları koşulları bir “saha çalışması” ile ortaya koyacak bilimsel veriler henüz ortaya konmuş değildir. Bu doktora tezi, Halep Türkmenlerinin, başlangıçtan günümüze kadarki tarihsel sürecini, disiplinler arası yöntemleri kullanarak, bilimsel ve kapsamlı bir çalışmayla ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Tezimiz giriş hariç üç ana bölümden oluşmaktadır.
Giriş bölümünde, mekan olarak Halep kentinin tarih boyunca hangi sınırları içine aldığı ve burada yaşayan Türkmen dediğimiz topluluğun kimlerden oluştuğu tarihi verilerle çerçeveleniyor.
Birinci bölüm, Halep’teki Türkmen toplumunun ilk dönem tarihsel evresi diyebileceğimiz periyodu kapsamaktadır. Bölgeye yapılan ilk Türkmen göçleri ve yerleşimlerden itibaren (1060) XX. Yüzyılın başlarına (1918) kadar geçen uzun tarihi süreci ortaya koyan bölümüdür. Burada, Halep Türkmenlerinin siyasi, kültürel ve ekonomik durumları ortaya konulurken, bu alanda çok değerli çalışmalar yapmış Türk tarihçilerinin eserlerinden yararlanılmıştır. Erken dönem Türk tarihi ve Selçuklu dönemi hakkında zengin bir kaynakça bulunurken, Batılı ve Arap kimi tarihçilerin bu periyodu konu alan eserlerinden de istifade edilmiştir.
Tezimizin konusu ağırlıkla günümüz Halep Türkmenleri olduğundan, Osmanlı dönemine ilişkin birincil arşiv belgeleri, daha önce yapılmış akademik çalışmalara referansla kullanılmıştır.
