Content area
Full text
Abstract
This present article is devoted to an issue of assimilation and adaptation of the philosophical tendencies and literary patterns of the European enlightenment in Montenegrin literature which was established in 18th century in difficult internal circumstances and during constant threat to the independence of the country. Key advocates of the rationalistic, democratic and anticlerical demands were mainly descended from the romanized Adriatic communities and obtained their education in Western Europe - transplanting into native ground the ideas of the free mind and conscience, religious tolerance, just politics, reform of the state or general education. In the context of the above-mentioned and similar categories the works of Stefan Zanović, Jovan Baljević, Katerina Radonjić and other authors were considered. The special example of taking advantage of the enlightenment paradigm are texts of the bishops and political rulers from the Petrović Njegoš dynasty - their attitude was formed through the necessity of the defence of the legal-state interest and fidelity to the Christian ethic. As a case of such a meaning of the civilizing mission in the environment of disintegrated Montenegrin tribes Petar I was presented. Especially his messages to the clan communities contain many didactic appeals which are faithful to the enlightenment vision of the man and society.
Keywords: Montenegrin literature, enlightenment, cultural tradition
Słowa kluczowe: literatura czarnogórska, oświecenie, tradycja literacka
„Epoka rozumu" w południowosłowiańskiej Czarnogórze kształtowała się w nader złożonych realiach geopolitycznych i kulturowych końca XVIII stulecia, toteż jej specyficzne ideowe konkretyzacje oraz oświeceniowe przejawy literackie wiązały się z niepospolitymi i kontrowersyjnymi postaciami. Wśród nich należy wymienić filozofa i skandalistę z Budwy uchodzącego za „obywatela Europy" Stefana Zanovicia (1751-1786); pierwszego doktora filozofii w tym niewielkim kraju, pochodzącego z okolic Cetinja i krążącego między Halle, Sremskimi Karłowicami oraz Rosją Jovana Stefanov(ici)a Baljevicia (1728-1769 lub 1773), identyfikowanego czasem również z tajemniczym władcą powstającego państwa Šćepanem Malim [samozwańczym carem rosyjskim Piotrem III Romanowem] zrywającym z teokratyczną tradycją rządów); a także wywodzącą się z miejscowości Njeguši Kate(a)rinę Radonjić (ok. 1700-?) - pierwszą pisarkę czarnogórską (niewykluczone, że w rzeczywistości używającego żeńskiego pseudonimu gubernatora kotorskiego Jovana Radonjicia, twórczynię bardzo postępowego w tutejszej rzeczywistości projektu świeckiego państwa urzeczywistniającego oświeceniowe idee wolności, równości oraz religijnej tolerancji. Pewne światopoglądowe składniki postawy nowoczesnego rozumnego namysłu nad światem odnaleźć też można w pisarstwie kilku władców...